انقلاب اسلامی ایران ریشهای عمیق در باورهای دینی و آموزههای قرآنی جامعه ایرانی دارد؛ باورهایی که بر مفاهیمی چون عدالتخواهی، مبارزه با ظلم، کرامت انسانی و مسئولیت اجتماعی تأکید داشته و برای تحقق آن تلاش میکند. الهام از آیات قرآن و سیره پیامبر اسلام(ص) و ائمه اطهار(ع)، زمینهساز شکلگیری گفتمانی شد که در آن دین نه امری فردی، بلکه نیرویی برای تحول اجتماعی تلقی میشد. این پیوند میان ایمان دینی و مطالبات مردمی، انقلاب اسلامی را به حرکتی هویتمحور و معناگرا به سوی جامعه توحیدی تبدیل کرد.
در این راستا برای شناخت بیشتر شاخصههای جامعه توحیدی و تطبیق آن با انقلاب اسلامی ایران با حجتالاسلاموالمسلمین محمدرضا مختاری، پژوهشگر مدرسه عالی فقاهت عالم آلمحمد(ع) و استاد سطوح عالی حوزه علمیه به گفتوگو پرداختهایم که در ادامه مشروح آن را میخوانید.
تنفس در جامعهای توحیدی
حجتالاسلام والمسلمین مختاری با اشاره به مفاهیم و شعارهای محوری انقلاب اسلامی مطرح کرد: عدالت، آزادی و استقلال که از شعارهای محوری انقلاب اسلامی است برخاسته از مهمترین شاخصههای جامعه توحیدی است. صدر حرکتهای انقلابهای دینی ازجمله انقلاب اسلامی ما را اینگونه مؤلفهها که برخاسته از نگاه توحیدی است تشکیل میدهد. قرآن کریم میفرماید: «بگو: ای اهل کتاب، بیایید از آن کلمه حق که میان ما و شما یکسان است پیروی کنیم که به جز خدای یکتا را نپرستیم و چیزی را با او شریک قرار ندهیم و برخی، برخی را به جای خدا به ربوبیت تعظیم نکنیم. پس اگر از حق روی گردانند بگویید شما گواه باشید که ما تسلیم فرمان خداوندیم» (سوره آلعمران، آیه 64).با توجه به مفهوم این آیه، در حقیقت استقلال و آزادی در جامعه توحیدی در نسبت با یکتاپرستی و همچنین در نسبت با مبدأ و معاد تعریف و فهم میشود. استقلال به معنی استقلال از خداوند یا حجت خدا نیست، بلکه یعنی استقلال از غیرخدا در عین توکل بر خدای متعال؛ چرا که تکیه بر خداوند متعال عین استقلال است. همینطور منظور از آزادی نیز رهایی از هوای نفس و ارباب و فرعونهای زمانه است. چنانکه شاعر بزرگ، حافظ میسراید: غلام همت آنم که زیر چرخ کبود/ ز هرچه رنگ تعلق پذیرد آزاد است. آزادی در فرهنگ دینی در مسیر هدایت معرفی میشود و مفهومی است که انسان را از غیر جدا کرده و به خداوند متعال متصل میکند. در این تعریف، انسان آزاده از تعلق به همه اربابها مثل هوای نفس یا طاغوت رها میشود و در سایه توحید قرار میگیرد.
همچنین مفاهیم عدالت و کرامت در حرکتهای انقلابی دینی و اسلامی، پیرو انقلاب انبیا معنا میشوند. عدالت و کرامت مفاهیمی جهانشمولاند که شامل همه مستضعفان و جبهه مستضعفان عالم میشود. اسلام این مفاهیم را برای همه آحاد انسانها به صورت همگانی نه برای گروهی معدود یا برای زمانی محدود طلب میکند. در باورهای دینی ما نیز بدون استثنا پیامبر رحمت(ص) خود را در معرض عدالت قرار میدهند. امیرالمؤمنین(ع) در مقابل قاضی، خودشان را در کنار یک یهودی یکسان میبینند. این عدالت دینی در نسبت با مبدأ و معاد تعریف میشود.
پشتوانه الهی امید، جامعهساز است
استاد سطوح عالی حوزه علمیه با اشاره به مبنای تحقق آرمانهای بشری و دینی بیان کرد: مبنای تحقق مفاهیم مطرح شده جز از طریق توحید فعال به خدای متعال میسر نیست. توحید فعال توحیدی جامعهساز است. مکلف معتقد باید به دنبال تحقق این مفاهیم حرکت داشته باشد و سکون و توقف در آن راه ندارد. به قول شاعر: ما زنده به آنیم که آرام نگیریم/ موجیم که آسودگی ما عدم ماست.
منظور ما توحیدی نیست که فقط در حوزه نظریه و ذهنی است و هیچ امتداد عملی ندارد. مکتب توحیدی مدنظر ما آن است که باور «لا اله الا الله» را در خود دارد و منجر به حرکتی جامعهساز میشود. در حقیقت جامعهسازی با این مبنا مؤلفههای ذکر شده را به دنبال دارد. بهطور مثال با تکیه بر قدرتها، چه شرقی و چه غربی که خود وابستهاند، نمیتوان مفاهیمی چون استقلال و آزادی را در جامعه محقق کرد. اگر هم بشود بهطور کوتاهمدت و مقطعی خواهد بود. به همین خاطر است که بنیانگذار انقلاب اسلامی ایران، امام خمینی(ره) باور خود را به توکل الهی گره زده و این را مبنای حرکتش قرار میدهد.
دهه فجر، فرصت بازخوانی آموزههای دینی
پژوهشگر مدرسه عالی فقاهت عالم آلمحمد(ع) با اشاره به جایگاه آموزههای توحیدی در تقویت همبستگی اجتماعی و انسجام ملی در شرایط امروز، بیان کرد: مهمترین دستمایه انبیای الهی برای تحقق شعارها و مفاهیم دینی، امید است. البته امیدی از جنس توحید و توکل. همانطور که پیامبر گرامی(ص) میفرمایند: «قولوا لا إله إلا الله تفلحوا، ای مردم! بگویید: «لا إله إلا الله» تا رستگار شوید». این اندیشه، مبنای همه ادیان انبیای گذشته نیز بوده است. در قرآن کریم آمده است: «و اگر اهل شهرها و آبادیها ایمان میآوردند و تقوا پیشه میکردند، برکات آسمان و زمین را بر آنها میگشودیم...» (سوره اعراف، آیه 69). خداوند متعال انسان را به امید دعوت میکند؛ امیدی که در سایه توحید و در محور ولایت شکل میگیرد و انسجامساز بوده و در نتیجه، جامعهساز است.
وی در ادامه با اشاره به مردمی بودن انقلاب اسلامی افزود: یکی از مهمترین اهداف راهبردی انبیای الهی، اسلام و قرآن کریم، جامعهسازی با محوریت مردم است. انقلاب اسلامی نیز در امتداد این حرکت شکل گرفته است و این خود مردم بودند که به میدان آمده و برای رسیدن به این شاخصهها تلاش کردند.
این کارشناس دینی در پایان با اشاره به مسیر طولانی که انبیا برای هدایت بشریت طی کردند، بیان کرد: با نگاه به تاریخ انبیا میتوان گفت همه آنها در مسیر هدایتگری گام برمیداشتند اما در دورههای مختلف، این امکان نبوده یا خیلی کماثر بوده است. سنت پیامبران به این شکل در راستای تشکیل جامعه توحیدی پیش میرفته است. پس از اینکه حلقه اولیه افرادی را به هدایت دعوت میکردند و حلقه اولیه جامعه تشکیل میشد، به سمت گسترش آن پیش میرفتند. هر کسی که در این جامعه توحیدی نفس بکشد به توحید گرایش پیدا کرده و اصلاح میشود. همانگونه که هوای آلوده همه نفسها را آلوده میکند هوای پاک، نفسها را پاک میکند و برعکس، جامعه شرک و غیرتوحیدی قلبها را آلوده و هواهای نفسانی را فعال و فطرتها را خاموش میکند. لذا انبیای الهی هدفشان در درجه اول این بود که جامعه توحیدی تشکیل بدهند. انقلاب اسلامی تحت تعالیم و رهبری حضرت امام(ره) نیز با همین مبنا به دنبال ایجاد جامعه توحیدی بود و در همین مسیر حرکت کرده است. لذا انقلاب اسلامی از این نظر شبیهترین الگوی جامعهسازی به الگوی انبیای الهی است.
نظر شما